Historia Parafii

1333dW środkowo - wschodniej części Rzeczypospolitej, Kanclerz Wielki - Jan Zamoyski w roku 1580 założył Zamość (akt lokacji - 10 kwietnia). Na początku wieku XVI w miejscu dzisiejszego Zamościa była wieś zwana Skokówka, albo Skokówki, gdzie urodził się przyszły kanclerz i hetman. Równocześnie z budową miasta pomyślano o stworzeniu ośrodka duszpasterskiego. W dniu 20 lipca 1584 roku erygowano parafię na Nowej Osadzie, przy kościele Św. Krzyża, który miał zaspokoić tylko tymczasowo potrzeby duszpasterskie powstającego miasta. Prawdopodobnie wcześniej istniał tu jeszcze jeden kościół, przy klasztorze brygidek w Żdanowie. Od roku 1587 rozpoczęły się prace przy budowie nowego kościoła w Zamościu. Papież Klemens VIII 5 grudnia 1594 roku (pięć lat wcześniej jako legat papieski, kardynał Hipolit Aldobrandini, odwiedzał Zamość), na prośbę Ordynata Jana Zamoyskiego, zatwierdził przywileje Kolegiaty i ustanowił przy niej Kapitułę Zamojską, a wcześniej, 29 października 1594 roku, Akademię (trzecią w Polsce wyższą uczelnię). Już od roku 1600 odbywały się nabożeństwa w kościele św. Tomasza, chociaż kościół nie był jeszcze ukończony. W tym też roku bp Stanisław Gomoliński przeniósł parafię Św. Krzyża do kolegiaty. Uroczystość ogłoszenia aktu fundacyjnego i erygowania Parafii Kolegiackiej i Akademii odbyła się 5 lipca 1600 roku. Kolegiacie nadano wezwanie Zmartwychwstania Pańskiego i Jego świadka - św. Tomasza Apostoła. Świątynia miała być wotum wdzięczności za zwycięskie bitwy, którym przewodził Hetman w obronie Rzeczypospolitej (żadnej z nich nie przegrał, a zwycięstwa odnosił przeważnie w niedzielę - dzień Zmartwychwstania Pańskiego).
Dopiero po śmierci Wielkiego Hetmana (3 czerwca 1605 roku) Kolegiatę konsekrował biskup wołoski Jan Chrzciciel Zamoyski 18 listopada 1637 roku.
77d
Po prawie czterystu latach, 25 marca 1992 roku, spełniły się oczekiwania Kanclerza Koronnego Jana Zamoyskiego i Kolegiata w Zamościu została podniesiona do godności Katedry nowopowstałej Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej.
Jeszcze w okresie istnienia parafii przy kościele Św. Krzyża Jan Zamoyski przewidział uposażenie dla pretpozyta i 4 mansjonarzy. Według aktu fundacyjnego miało ono później być przeniesione do kościoła kolegiackiego. Z biegiem lat uległo ono zwiększeniu. Zamoyski równocześnie uposażył kapitułę, jednak wsie przeznaczone dla kanoników byty położone daleko od Zamościa.
Do końca XVIII wieku parafia należała do diecezji chełmskiej, zaś na przełomie wieku XVIII i XIX czasowo była wcielona do diecezji przemyskiej. W ciągu dziejów uległy zmianom granice parafii. W roku 1919 z terenu parafii kolegiackiej wydzielono Parafię Lipsko. Znacznemu uszczupleniu uległy one po II wojnie światowej: w roku 1949 powstała Parafia Św. Krzyża w Zamościu, w roku 1979 Parafia św. Michała Archanioła w Zamościu, od roku 1982 Parafia św. Mikołaja w Zamościu (OO. Redemptorystów), którą w roku 1994 przejęli OO. Franciszkanie (Zwiastowania NMP), w roku 1983 część ulic miasta przyłączono do utworzonej Parafii MB Królowej Polski w Zamościu, a wieś Płoskie do Parafii św. Jacka w Płoskiem. W 2005 wyodrębnioono z Parafii Katedralnej osiedle Karolówka, tworząc Parafię Świętej Bożej Opatrzności. 
Od początku duszpasterstwem przy kolegiacie mieli się zajmować wikariusze, a kanonikom przepisane byty tylko pewne funkcje (np. kaznodzieja, spowiednik).
W parafii istniały bractwa: Św. Trójcy, Św. Szkaplerza, różańcowe i literackie. Obecnie istnieje Straż Honorowa Najświętszego Serca Pana Jezusa, Kółka Różańcowe, Legion Maryi, Ruch Światło-Życie, Wspólnoty Neokatechumenalne, Akcja Katolicka. 
Od założenia kolegiaty był tu czczony św. Tomasz Ap. i Matka Boża, od XIX wieku w szczególny sposób w Obrazie MB Łaskawej lub Opieki, zwanej też Odwachowską. 
Obraz ten przeniesiony w 1803 roku z odwachu (wartowni straży garnizonowej) został uroczyście ukoronowany przez Prymasa Polski, Ks. Kardynała Józefa Glempa 9 września 2000 roku, koronami papieskimi, które poświęcił Jan Paweł II w Zamościu 12 czerwca 1999 roku. Specjalnym kultem cieszyły się relikwie świętych, umieszczone w kaplicy Relikwii lub św. Magdaleny. Przy parafii była prowadzona szkoła, natomiast w wieku XVII i XVIII kapituła zamojska prowadziła seminarium duchowne i Akademię Zamojską. Możliwe, że nie wszyscy kanonicy pracowali w Akademii, jednak praca w tej uczelni była ich zasadniczą funkcję. Należy wspomnieć o bibliotece kolegiackiej, która pod koniec XVIII wieku liczyła 1155 woluminów. Do dzisiaj zachował się po niej znaczny księgozbiór (aktualnie w kurii diecezjalnej). Obecnie istnieje również biblioteka parafialna licząca około 2000 książek. W wieku XVII i XVIII istniała drukarnia akademicka, a cenzorami byli księża profesorowie Akademii.
7dKościół wniósł w Zamościu znaczny wkład w szpitalnictwo. Istniał tutaj szpital bonifratrów oraz szpital szarytek. Dla całości obrazu życia religijnego dawnego Zamościa należy wspomnieć o istnieniu kościoła i klasztoru franciszkanów, wzniesionego po roku 1637 z fundacji Tomasza i Katarzyny Zamoyskich. Po pierwszym rozbiorze klasztor skasowano, a jego zabudowania rozebrano, zaś kościół zamieniono na magazyn, a następnie na koszary. W latach 1920 - 30 dawny kościół adaptowano na kino i na cele administracyjne. Powrót franciszkanów i rekoncyliacja kościoła nastąpiła w roku 1994. Drugi klasztor ufundował po roku 1674 Hieronim Żaboklicki dla reformatów. Do dzisiaj pozostał po nich kościół św. Katarzyny. Bonifratrzy również posiadali swój kościół, a fundatorem jego był w XVII wieku bp Mikołaj Świrski. Natomiast w 1934 roku do Zamościa sprowadzono redemptorystów, a w 1924 roku założono klasztor franciszkanek - misjonarek. Ponadto od 1714 roku do końca XVIII wieku istniał tu klasztor klarysek (w części dawnych obiektów klasztornych mieścił się Dom Dziecka a obecnie biura i magazyny).
Obok katolików obrządku łacińskiego Zamość zamieszkiwali Ormianie, którzy też posiadali swój kościół, dwa kościoły posiadali unici (jeden z nich istnieje do dzisiaj - kościół redemptorystów). W roku 1720 odbył się w Zamościu synod unicki pod przewodnictwem metropolity greckokatolickiego - Leona Kiszki. Po kasacie unii w 1875 roku oba kościoły unickie zamieniono na cerkwie prawosławne. 
Z akcji charytatywnej Kościoła katolickiego w XX wieku należy odnotować działalność Towarzystwa św. Wincentego a Paulo w latach 1918 - 19 (prowadziło ono akcję miłosierdzia). Po II wojnie światowej przez pewien czas działała tu parafialna kuchnia "Caritas", obecnie punkt charytatywny.
W dziejach miasta nie można pominąć również okresów ciężkich, szczególnie II wojny światowej: Rotunda Zamojska (50.000 ofiar), obozy jenieckie (zginęło w nich około 50.000 jeńców). W zwizku z wysiedlaniem Zamojszczyzny, powstał tutaj w listopadzie 1942 roku obóz przejściowy przy ulicy Okrzei (podczas wysiedleń zgięto około 30.000 dzieci). Los ludności podzielili również niektórzy duszpasterze: do obozu koncentracyjnego dostali się ks. Franciszek Zawisza (wikariusz kolegiacki) i ks. Wacław Staniszewski (prefekt gimnazjum). Kolegiata została zamieniona na magazyn, a nabożeństwa parafialne odprawiano w kościele św. Katarzyny.
64dObecnie nauczanie religii odbywa się w przedszkolu, szkoe podstawowej, dwóch gimnazjach, pięciu szkołach średnich i w szkole podstawowej we wsi Mokre. Z dawnego uposażenia pozostały posesje z budynkami kościelnymi: katedra z cmentarzem kościelnym, domy parafialne, ogród, kościół filialny w Mokrem i cmentarz parafialny. Budynki mieszkalne (Infutatka i wikariat) są zabytkowe. Od początku XVII wieku istnieje dekanat zamojski. Przez pewien czas siedzibą dziekana zamojskiego były Łabunie (1919 - 33), a potem Szczebrzeszyn (1933-46).
Archiwum parafialne zawiera m. in. księgi chrztów od roku 1659, księgi ślubów od roku 1658, księgi zgonów od roku 1744, Liber fundi instructi oraz księgę wizytacji biskupich i dziekańskich.